O‘zbek tilining sohada qo‘llanishi



Download 57.17 Kb.
Page1/9
Date12.01.2022
Size57.17 Kb.
#58050
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
1-мавзу
Лекц.Т.13. (2)

1-mavzu: “O‘zbek tilining sohada qo‘llanishi” fanini o‘qitishning
maqsad va vazifalar. Tilning boshqa fanlar bilan aloqasi. Til va tafakkur. Til va ma’naviyat. Davlat tili tushunchasi. O‘zbek tili va davlat qonunlari.


Reja:

  1. O‘zbek tilining sohada qo`llanilishi fanining maqsad va vazifalari.

  2. Dаvlаt tili mаqоmi haqida.

  3. Davlat tili haqidagi qonunning mazmun-mohiyati va ijrosi.

Tayanch so‘z va iboralar: davlat tili, adabiy tili, davlat tilini o`qitishdan maqsad, o‘zbek tilining sohada qo`llanilishi, imlo qoidalari, ish yuritish, mutaxassislik terminologiyasi, hujjatlar tili, og`zaki adabiy tili, yozma adabiy tili, davlat tili haqidagi qonun, millatni birlashtirish, savodxonlik.

Ilm-fan, san’at va madaniyat, ma’naviyat hamda ma’rifat haqida gap ketganda dunyo ma’rifatparvarlik maktabining taraqqiyotida tilning, ya’ni milliy tilning o‘rni va roli alohida o‘rin tutishini ta’kidlash zarur. Chunki har qanday ixtiro yoki kashfiyot til bois ajdodlardan-avlodlarga meros bo‘lib yashab kelmoqda. Shu bois har bir til o‘z egasi uchun nihoyatda qadrli va aziz hisoblanadi.

Olimlarning ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi kunda jahonda taxminan 1300 ga yaqin xalq hamda elatlar mavjud bo‘lib, ular uch mingga yaqin tillarda so‘zlashadi. Ularning o‘z tarixi, taqdiri, jamiyatda tutgan o‘rni hamda nufuzi bor. Bu borada o‘zbek tili ham bundan mustasno emas. Ya’ni hozirgi o‘zbek adabiy tili bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining  Davlat tili degan maqomga ega bo‘lgunga qadar quyidagi tarixiy davrlarni bosqichma-bosqich bosib o‘tgan. Xususan, Markaziy Osiyo hududida yashagan sak va massagetlar qabilalari tiliga xun, yuechji hamda boshqa turkiy qabilayu urug‘lar tili aralashuvidan yaralgan til tashkil etadi. Bu tillar bo‘yicha biror yozma yodgorlik qolmagan bo‘lsa-da, mazkur davr urug‘ tillari hozirgi turkiy tillar, shu jumladan, o‘zbek tilining shakllanishiga asos bo‘lgan. Qadimgi turkiy adabiy til davridan esa run, uyg‘ur, so‘g‘d, manixey, braxma yozuvlarida yozilgan yodgorliklar yetib kelgan. O‘rxun-Enasoy yodgorliklari ham shu davrda yozilgan. Eski turkiy adabiy tilda o‘zbek xalqi va tilining shakllanishiga zamin yaratila boshlangan. Bu vaqtda Movarounnahr va Qashqarda qarluq-uyg‘ur hamda qipchoq-o‘g‘iz tillari xususiyatini o‘z ichiga olgan turkiy adabiy til mavjud edi. Unda “Qutadg‘u bilig”, “Devonu lug‘atit turk”, ”Hibat ul-haqoyiq”, “Hikmatlar”, “Tavsir”, “O‘g‘uznoma”, “Qissas-ul” asarlari yaratildi. Mazkur asarlar leksik, grammatik hususiyatlari bilan eski o‘zbek tiliga ancha yaqin turadi. XIV asrga kelib, umumxalq o‘zbek tili vujudga keldi. Bu davrda yozilgan asarlarda shevalar ta’siri yaqqol seziladi. Navoiygacha bo‘lgan davrda Oltin O‘rdada “Muhabbatnoma”, “Gul va Navro‘z”, “Hisrav va Shirin”, “Guliston” asarlari yozildi. Eski o‘zbek adabiy tili mahalliy turkiy va qisman eron urug‘lari tiliga qipchoq hamda o‘g‘uz tillarining ta’siri natijasida shakllandi.

Eski o‘zbek adabiy tilining rivojlanishida Alisher Navoiyning xizmatlari katta. U “Chor devon”, “Hamsa”, “Mahbub ul-qulub”, “Majolis un-nafois”, “Mezon ul-avzon”, “Muhokamat ul-lug‘atayn” kabi asarlari bilan eski o‘zbek adabiy tilini yuqori bosqichga ko‘tardi. Navoiy o‘z badiiy asarlari bilan o‘zbek adabiy tilining imkoniyatlarini kengaytirgan bo‘lsa, ilmiy asarlari orqali o‘zbek tilining boyligini nazariy jihatdan isbotlab berdi.

Alisher Navoiy eski o‘zbek adabiy tilida juda ko‘p yangi shakllar, yangi uslublar yaratdi, Shimol, Sharq, Janubdagi tarqoq holdagi adabiy til shakllarini birlashtirib, o‘z davrining mukammal adabiy til me’yorini yaratdi. Shu ma’noda,  Alisher Navoiy o‘zbek adabiy tilining asoschisi hisoblanadi.

Yangi o‘zbek adabiy tili XIX asrning ikkinchi yarmidan rivojlanib, bu vaqtga kelib Furqat, Zavqiy kabilarning tili jonli tilga yaqinlashdi. Asr oxirida turk tili haqidagi dastlabki kitoblar va amaliy grammatika qo‘llanmalari paydo bo‘ldi. XX asr boshlaridagi esa gazeta-jurnallarda turk, ozarbayjon, tatar tillarining ta’siri yaqqol ko‘rinadi. Bu vaqtda o‘zbek tilida yangi so‘z, shakllar yasashga urinish kuchli bo‘ldi, rus tilidan anchagina so‘zlar qabul qilindi.

Hozirgi o‘zbek adabiy tili XX asrning 20-yillaridan shakllana boshlagan. Fitrat, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Abdulla Qahhor, Oybek, Hamid Olimjon, G‘afur G‘ulom, Komil Yashin, Zulfiya asarlari hozirgi adabiy tilning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Shuni aytib o‘tish lozimki, o‘zbek tilining rivojlanishi, undagi o‘zgarishlar ijtimoiy-siyosiy hodisalarga bog‘liq ravishda ro‘y berdi. Jumladan, fors-tojik xalqi bilan uzoq vaqt yonma-yon yashash o‘zbek tilida ko‘plab forscha-tojikcha so‘zlarning o‘rin olishiga sabab bo‘lgan. Arablar istilosi natijasida esa fan va ilmga oid arabcha so‘zlar o‘zbek tiliga kirib o‘zlashgan. Sho‘ro davrida esa ona tilimizga rus tilining ta’siri juda kuchli bo‘ldi. Rus tili orqali o‘zbek tiliga Yevropa tillariga oid juda ko‘p so‘z va atamalar qabul qilindi. Masalan, rasmiy ish hujjatlari rus tilida olib borilishi natijasida o‘zbek tilining rasmiy-idoraviy uslubi deyarli yo‘qoldi, atamalar asossiz ravishda rus tilidan olinaverdi, 1940 yilda kirill yozuvining qabul qilinishi bilan o‘zbek tili talaffuzi va imlosi o‘rtasida bir qancha nomutanosibliklar yuzaga keldi.

  Bugungi kunda Yurtboshimiz tomonidan olib borilayotgan ulkan o‘zgarishlarning zamirida ham milliylik deya ataluvchi azaliy qadriyatlar yotibdi. Bu degani har qanday milliylik tilda aks etadi demakdir.

YUNESKO tashkiloti ekspertlari 1953 yilda “davlat tili” va “rasmiy til” tushunchalarini farqlashni taklif etgan. Unga ko‘ra:

Davlat tili — siyosiy, ijtimoiy va madaniy sohalarda ma’lum bir davlatda integratsiya (birlashtiruvchi) vazifasini amalga oshiradigan, shuningdek ushbu davlatning ramzi sanaladigan tildir.

Rasmiy til – davlat boshqaruvi, qonunchilik, sud jarayoni tilidir.

Ushbu ikki ta’rif tushuntirish-tavsiya sifatida qabul qilinadi, barcha mamlakatlar uchun majburiy emas.




Download 57.17 Kb.

Share with your friends:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




The database is protected by copyright ©ininet.org 2022
send message

    Main page